Fortepian jest bez wątpienia najbardziej wszechstronnym instrumentem muzyki klasycznej. Gra się na nim solo, w duetach, w kameralnych zespołach, a niekiedy jako pełnoprawny uczestnik orkiestry symfonicznej. Trudno wyobrazić sobie muzykę klasyczną bez repertuaru fortepianowego — od Bacha przez Chopina po Prokofiewa jest on obecny na każdym kroku historii muzyki.
Budowa i brzmienie fortepianu
Fortepian to instrument klawiszowo-strunowy — dźwięk wydobywany jest przez uderzenie filcowych młoteczków w naciągnięte struny metalowe, uruchamiane za pośrednictwem klawiszy. Mechanizm ten, zwany mechaniką fortepianową, pozwala precyzyjnie regulować siłę uderzenia, a tym samym dynamikę dźwięku — od najdelikatniejszego pianissimo po potężne fortissimo.
Współczesny fortepian koncertowy (grand piano) ma zazwyczaj 88 klawiszy obejmujących ponad siedem oktaw. To zakres przekraczający możliwości większości innych instrumentów orkiestrowych. Fortepian może jednocześnie grać melodię, harmonię i bas — innymi słowy, jeden instrument może sam w sobie być „orkiestrą”.
Brzmienie fortepianu wynika nie tylko z mechanizmu, ale też z budowy pudła rezonansowego i strun. Wielki fortepian koncertowy (Bechstein, Steinway, Yamaha, Fazioli) różni się znacznie brzmieniem od pianina stojącego — jest bogatsze, bardziej przestrzenne i dynamicznie zróżnicowane.
Podobny do fortepianu instrument, lecz o innym mechanizmie wydobycia dźwięku, to klawesyn — szarpanie strun piórkiem zamiast uderzania młoteczkiem. Klawesyn dominował w muzyce barokowej i został wyparty przez fortepian w epoce klasycyzmu. Oba instrumenty mają dziś swoje miejsca w repertuarze i sale koncertowe.
Fortepian jako instrument solowy i w orkiestrze
Fortepian jest przede wszystkim instrumentem solowym lub kameralnym. Muzyka fortepianowa solo obejmuje sonaty (Beethoven, Schubert, Mozart), nokturny i etiudy (Chopin), preludia (Bach — Das Wohltemperierte Klavier, Debussy), fugi, improwizacje i wariacje. Repertuar ten jest tak obszerny, że całe kariery wykonawcze budowane są wyłącznie na muzyce fortepianowej.
W muzyce kameralnej fortepian pojawia się jako równorzędny partner instrumentów smyczkowych i dętych: trio fortepianowe (fortepian, skrzypce, wiolonczela), kwintet fortepianowy, sonata na fortepian i skrzypce — to tylko kilka z wielu możliwych obsad.
W orkiestrze symfonicznej fortepian pojawia się głównie jako instrument solowy — w koncercie fortepianowym. Wielkie koncerty fortepianowe i orkiestra to jedne z najchętniej słuchanych form w całej muzyce klasycznej. Koncerty Rachmaninowa (szczególnie II i III), Czajkowskiego (nr 1), Beethovena (IV i V „Cesarski”), Mozarta (nr 20, 21, 23) czy Brahmsa (nr 1 i 2) należą do żelaznego repertuaru każdej filharmonii.
W nielicznych dziełach fortepian pojawia się jako instrument orkiestrowy bez roli solistycznej — używany do specyficznych efektów kolorystycznych lub rytmicznych.
Znani wykonawcy i utwory fortepianowe
Historia muzyki fortepianowej jest zaludniona przez geniuszów. Kilka nazwisk, które warto znać:
Fryderyk Chopin — choć nie jedynym twórcą muzyki fortepianowej, jest jej symbolem w Polsce i na świecie. Jego nokturny, etiudy, mazurki, polonezy i ballady to kanon literatury fortepianowej. Związany z Polską, lecz tworzący głównie w Paryżu, jest wymieniany jako jeden z największych kompozytorów na ten instrument.
Siergiej Rachmaninow był jednocześnie wybitnym pianistą i kompozytorem. Jego Koncerty fortepianowe (szczególnie II i III) są do dziś wyzwaniem technicznym i emocjonalnym dla każdego wykonawcy.
Ludwig van Beethoven stworzył 32 sonaty fortepianowe — cykl traktowany jako „Nowy Testament” muzyki fortepianowej. Jego 9 koncertów fortepianowych (łącznie z przetranskrybowanym Koncertem na skrzypce) zmieniły oblicze tego gatunku.
Franz Liszt był twórcą nowoczesnej techniki fortepianowej i jednym z pierwszych wirtuozów-celebrytów w historii muzyki. Jego etiudy i rapsodie węgierskie to szczyt romantycznego wirtuozyzmu.
Więcej o budowie orkiestry i miejscu fortepianu w jej składzie — w artykule o instrumentach orkiestry symfonicznej. Jeśli interesują cię instrumenty smyczkowe — skrzypce, altówka, wiolonczela — przeczytaj artykuł o instrumentach smyczkowych.