Wieczory w filharmonii mogą wyglądać różnie. Czasem orkiestra gra sama — symfonię, suitę lub poemat symfoniczny. Innym razem na scenę wychodzi dodatkowo solista i rozmawia z orkiestrą własnym głosem instrumentalnym. Te dwa typy wieczorów różnią się nie tylko programem — różnią się też dramaturgią i doświadczeniem dla słuchaczy.
Czym różni się koncert z solistą od koncertu symfonicznego bez solisty
Kiedy orkiestra gra bez solisty, cały zespół jest jednocześnie narratorem. Poszczególne głosy instrumentalne prowadzą dialog — sekcja smyczkowa odpowiada sekcji dętej, melodia przechodzi z waltorni do skrzypiec i z powrotem. Słuchacz śledzi kolektywną opowieść.
Kiedy do orkiestry dołącza solista, dramat zmienia charakter. Teraz mamy jeden wyrazisty głos — pianisty, skrzypka, wiolonczelisty, flecisty lub innego instrumentalisty — który dialoguje z całością orkiestry. Solista prowadzi temat; orkiestra odpowiada, otacza go, niekiedy przytłacza, niekiedy delikatnie towarzyszy.
Ta forma muzyczna — koncert na instrument i orkiestrę — rozwijała się od baroku przez klasycyzm aż po wiek XX. Koncerty skrzypcowe i fortepianowe Mozarta, Beethovena, Czajkowskiego, Mendelssohna, Rachmaninowa czy Szostakowicza to jedne z najważniejszych dzieł całej muzyki zachodniej. Każde z nich inaczej rozwiązuje napięcie między indywidualnością solisty a zbiorowym głosem orkiestry.
Część koncertu wykonywana przez orkiestrę bez solisty (tzw. tuttti) często otwiera lub zamyka ogniwa lub pełni rolę dramatycznego komentarza — orkiestra nie jest biernym tłem, lecz aktywnym uczestnikiem.
Jak przebiega współpraca solisty z orkiestrą
Solista zazwyczaj przybywa do orkiestry na kilka dni przed koncertem. Najpierw odbywa się próba z dyrygentem — bez orkiestry lub z małą jej częścią — podczas której ustala się szczegóły interpretacji: tempa, dynamikę, agogikę (subtelne wahania tempa). Potem następują próby z pełnym zespołem.
Dyrygent i solista muszą się dogadać. Ich interpretacje nie zawsze są identyczne, a negocjacja jest naturalną częścią procesu. W czasie samego koncertu — zwłaszcza gdy solista jest doświadczony — dyrygent i solista wzajemnie na siebie reagują. Można to dostrzec: spojrzenia, subtelne gesty głową, chwilowe dostosowanie tempa.
Solista stoi lub siedzi tuż przed dyrygentem. Publiczność widzi go od tyłu lub z boku — tak jak widzi dyrygenta. Dla wielu słuchaczy ciekawość, co dzieje się między solistą a orkiestrą, jest dodatkową warstwą atrakcji.
Najczęstsze instrumenty solowe w muzyce klasycznej
Nie każdy instrument trafia na pozycję solową z równą częstotliwością. Repertuar klasyczny faworyzuje kilka instrumentów:
Fortepian to bezsprzecznie najczęstszy instrument solowy w orkiestrze. Dziesiątki wielkich koncertów fortepianowych — od Mozarta przez Beethovena i Chopina po Rachmaninowa — dają pianiście ogromne pole do wirtuozowskiej ekspresji. Koncerty fortepianowe to też jedne z najbardziej rozpoznawalnych gatunków dla nowych słuchaczy.
Skrzypce — drugi najpopularniejszy instrument solowy. Wielkie koncerty skrzypcowe (Beethovena, Brahmsa, Czajkowskiego, Mendelssohna, Szostakowicza) to kamienie milowe repertuaru. Skrzypce mają wyjątkową ekspresję zbliżoną do ludzkiego głosu.
Wiolonczela — wolniej zdobywała status instrumentu solowego, ale w XIX i XX wieku pojawiło się wiele wielkich dzieł dedykowanych temu instrumentowi. Koncert wiolonczelowy Dworzaka i koncerty Szostakowicza należą do najchętniej wykonywanych.
Inne instrumenty — flet, klarnet, obój, trąbka, fagot — mają własny, choć mniej obszerny repertuar solowy. Warto szukać tych rzadszych obsad na programach koncertowych — bywają szczególnymi odkryciami.
Szczegóły o przebiegu wieczoru symfonicznego znajdziesz w przewodniku po koncercie symfonicznym. Więcej o budowie orkiestry i jej sekcjach — w artykule o instrumentach orkiestry symfonicznej.