Sekcja smyczkowa to serce orkiestry symfonicznej. Każdy instrument tej rodziny działa na tej samej zasadzie — smyczek poruszany po naciągniętej strunie wprawia ją w drganie — a mimo to brzmienie skrzypiec, altówki, wiolonczeli i kontrabasu jest diametralnie różne. Zrozumienie tej różnorodności to klucz do głębszego słuchania muzyki symfonicznej.
Skrzypce — najliczniejsza grupa w orkiestrze
Skrzypce są fundamentem sekcji smyczkowej — i całej orkiestry. W pełnym składzie pierwszych i drugich skrzypiec gra łącznie nawet 28–32 instrumentalistów. Żadna inna rodzina instrumentów nie jest tak licznie obsadzona.
Skrzypce mają cztery struny strojone w kwintach: G, D, A, E. Zakres dźwiękowy jest ogromny — od niskich, bogatych tonów po niemal piskliwe wysokości. Skrzypce brzmią jasno, ciepło i śpiewnie w rejestrze wyższym; głębiej i bardziej matowo w niższym.
Pierwsze skrzypce prowadzą w orkiestrze główne linie melodyczne — to one zazwyczaj „śpiewają” temat. Drugie skrzypce harmonizują i uzupełniają, niekiedy prowadząc własne, odrębne partie melodyczne. Podział nie jest hierarchiczny artystycznie — obie grupy są niezbędne dla pełnego brzmienia.
Skrzypce to też jeden z najbardziej popularnych instrumentów solowych. Wielkie koncerty skrzypcowe (Beethovena, Czajkowskiego, Mendelssohna, Brahmsa, Szostakowicza) należą do najczęściej granych dzieł w repertuarze orkiestrowym.
Muzyk grający na skrzypcach to skrzypek lub skrzypaczka. Siedzące przy pierwszym pulpicie pierwszych skrzypiec są muzyk na stanowisku koncertmistrza — najważniejszy instrumentalista w orkiestrze po dyrygencie.
Altówka i altówka miłosna
Altówka (viola) jest większa od skrzypiec — o kilka centymetrów dłuższa i szersza — i nastrojona o kwintę niżej: C, G, D, A. Ta pozornie niewielka różnica rozmiarowa daje zupełnie inną barwę: altówka brzmi matowo, głęboko i ciepło. Ma charakterystyczną, nieco nosową miękkość, której skrzypce nie posiadają.
Altówki siedzą w środku orkiestry, między skrzypcami a wiolonczelami. Ich rola jest często harmoniczna — wypełniają harmonię i środkowe warstwy brzmienia. Nie znaczy to, że są niewidoczne: wielu kompozytorów (Bartók, Berlioz, Brahms) powierzało altówkom piękne, samodzielne solo.
Muzyk grający na altówce to altowiolista lub altowiolistka. W języku potocznym używa się też formy „altowista”. Altowiołiści w małym zespole instrumentalnym (np. w kwartecie smyczkowym) grają część altówkową, która często stanowi najbardziej harmonicznie złożoną linię całości.
Altówka miłosna (viola d’amore) to osobny, historyczny instrument — nie jest odmianą współczesnej altówki, lecz instrumentem barokowym i wczesneklasycznym o odrębnej budowie i brzmieniu. Altówka miłosna ma zwykle 6 lub 7 strun granych oraz dodatkowy zestaw strun rezonansowych (sympatycznych), które nie są dotykane smyczkiem, lecz wibrują swobodnie pod wpływem drgań strun głównych. Efektem jest wyjątkowo miękkie, aksamitne i bogate brzmienie — jakby instrument „śpiewał” sam z siebie.
Altówka miłosna była popularna w muzyce barokowej i klasycznej, szczególnie w Niemczech i Czechach. Jej główny okres świetności przypadał na XVII–XVIII wiek. Kompozytorzy tacy jak Vivaldi, Bach czy Meyerbeer pisali dla niej piękne dzieła. W muzyce symfonicznej XX i XXI wieku altówka miłosna pojawia się rzadko, ale wyjątkowo — zawsze przyciągając uwagę słuchaczy niecodzienna barwą.
Wiolonczela i kontrabas
Wiolonczela (violoncello) to duży instrument smyczkowy grany w pozycji pionowej — muzyk trzyma go między kolanami. Jej cztery struny strojone są C, G, D, A — oktawę niżej niż altówka. Wiolonczela brzmi bogato, ciepło i pełnie w środkowym i niskim rejestrze, a jej możliwości melodyczne są wyjątkowe: wiele dzieł powierza wiolonczeli długie, kantyleny śpiewne linie.
Wiolonczele siedzą w orkiestrze z przodu po prawej stronie dyrygenta — tuż przed publicznością. To sprawia, że ich brzmienie jest wyjątkowo obecne na widowni.
Wielcy kompozytorzy romantyczni i XX-wieczni pokochali wiolonczelę: Dworzak, Brahms, Elgar, Szostakowicz poświęcili jej swoje najpiękniejsze koncerty. Wiolonczela jest też popularnym instrumentem kameralnym — kwartet smyczkowy bez wiolonczeli jest nie do pomyślenia.
Kontrabas to największy instrument smyczkowy i najniższy głos orkiestry. Stoi lub jest grany na stołku ze względu na swój rozmiar. Kontrabas daje całej sekcji smyczkowej basowy fundament — bez niego brzmienie orkiestry traci zakorzenienie w dolnym rejestrze. Jego partie są często rytmiczne i harmoniczne, choć zdarzają się też piękne solistyczne momenty w muzyce XX-wiecznej.
Jak brzmienie smyczków buduje charakter orkiestry
Sekcja smyczkowa gra przez przeważającą część każdego dzieła orkiestrowego. To ona wyznacza ciągłość narracji, niesie melodię i harmonię. Zmiana barwy smyczków — od delikatnego tremolo po potężne tutti — buduje emocjonalny łuk utworu.
Techniki gry smyczkowej są różnorodne: arco (smyczkiem), pizzicato (szarpanie strun palcem), col legno (uderzanie drewnem smyczka), sul ponticello (gra przy podstawku, daje piskliwe, surowe brzmienie), sul tasto (gra nad gryfem, łagodne brzmienie). Każda z tych technik zmienia charakter dźwięku i pojawia się w konkretnych kontekstach muzycznych.
Więcej o całej rodzinie instrumentów orkiestrowych — w artykule o instrumentach orkiestry symfonicznej. O roli fortepianu jako instrumentu kameralnego i symfonicznego przeczytasz w artykule o fortepianie w muzyce klasycznej.